Đọc Bát Tự để chọn thời, không để sợ

Tám chữ là tám chữ gì

Bát Tự (八字) nghĩa đen là tám chữ. Không hơn.

Người xưa ghi thời gian bằng can chi: mười thiên can (Giáp, Ất, Bính, Đinh…) ghép với mười hai địa chi (Tý, Sửu, Dần, Mão…). Cách ghi ấy người Việt vẫn dùng hằng ngày mà không thấy gì huyền bí: năm Giáp Thìn, tuổi Canh Tuất, giờ Tý. Mỗi mốc thời gian — năm, tháng, ngày, giờ — ghi bằng đúng hai chữ, một can một chi.

Một người sinh ra có bốn mốc như vậy. Bốn mốc là bốn trụ — nên môn này còn gọi là Tứ Trụ (四柱). Bốn trụ, mỗi trụ hai chữ, thành tám chữ. Tám chữ ấy chỉ là một tọa độ thời gian: bạn bước vào đời ở điểm nào của vòng quay năm tháng. Không bùa, không chú. Là một dòng ghi chép — và như mọi dòng ghi chép, giá trị nằm ở người biết đọc.

Một môn học có gốc sách vở

Phép đọc tám chữ lấy ngày sinh làm gốc được đặt nền từ thời Bắc Tống, gắn với tên Từ Tử Bình (徐子平) — vì thế đến nay người ta vẫn gọi là phép Tử Bình. Cuốn sách hệ thống sớm nhất còn lại của môn là Uyên Hải Tử Bình (淵海子平), bản thông hành do Từ Đại Thăng thời Nam Tống biên soạn, đời sau tiếp tục bổ sung.

Để ý tên sách: Uyên Hải — vực sâu và biển lớn. Chữ uyên (淵) ấy cũng chính là chữ Uyên trong tên môn phái này. Một sự trùng hợp, nhưng là sự trùng hợp mà Dược Uyên vui lòng nhận: học cái gì cũng nên học tới chỗ sâu của nó, thay vì bơi mãi ở lớp bọt trên mặt.

Nói gốc sách vở để rạch ròi một điều: Bát Tự là một môn học có kinh điển, có truyền thừa, có thể trích dẫn và tra lại. Ở Dược Uyên, luận điểm nào cũng phải dẫn được về nguồn. Thứ gì chỉ có “thầy phán vậy” thì không dạy.

Tám chữ nói gì

Tám chữ cho biết xu thế. Sinh giữa mùa hạ, trong lá số vượng hỏa, thì nói người ấy sẵn nhiệt, sẵn lực bốc lên. Sinh giữa mùa đông, thủy nhiều, thì nói cái lạnh, cái lặng, cái bền. Từng giai đoạn vận trình thuận hay nghịch với cái gốc ấy — chỗ nào nên gắng, chỗ nào nên giữ.

Nó giống khí hậu hơn là giống bản án. Biết vùng mình ở mưa nhiều, bạn mang áo mưa, lợp mái kỹ, chọn tháng nắng mà phơi thóc. Không ai vì bản tin thời tiết mà bỏ không ra đồng. Người biết tám chữ của mình cũng vậy: biết mùa của mình để xếp việc — việc cần sức bốc thì làm lúc vận bốc, việc cần cái bền thì nương lúc vận lặng.

Tám chữ không nói gì

Tám chữ không phán ngày chết. Không gọi tên “đại hung, tai ương” để người nghe mất ngủ. Không chọn thay bạn nghề nghiệp, hôn nhân, chỗ ở.

Có một bằng chứng đơn giản mà người học nào cũng phải đối diện: hai người sinh cùng năm, cùng tháng, cùng ngày, cùng giờ — tám chữ giống hệt nhau — vẫn sống hai cuộc đời khác nhau. Vậy tám chữ là đề bài, không phải đáp án. Đề bài giống nhau, bài làm vẫn là của mỗi người.

Hệ Từ — thiên truyện bàn về cái lý của toàn bộ Kinh Dịch — nói rõ Dịch nhìn vận động thế nào:

易窮則變，變則通，通則久

Dịch cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu.

Đường cùng thì biến. Biến thì thông. Thông thì bền. — Hệ Từ hạ truyện.

Trong cách nhìn ấy không có thế bí vĩnh viễn, nên cũng không có lá số nào đáng để tuyệt vọng. Vận nghịch không phải án phạt; nó là khúc “cùng” đang chờ người biết “biến”.

Lo để giữ mình, không phải để sợ

Có người hỏi: đọc trước điều xấu, chẳng phải rước lo vào người sao. Hệ Từ trả lời từ lâu:

懼以終始，其要无咎

Cụ dĩ chung thủy, kỳ yếu vô cữu.

Giữ lòng lo suốt từ đầu đến cuối, cốt để không lỗi. — Hệ Từ hạ truyện.

Cả bộ Kinh Dịch dùng nỗi lo đúng một việc: giữ người ta cẩn thận. Lo đúng việc thì tỉnh — biết đoạn này cần chậm, biết chỗ kia đừng vay quá tay. Sợ sai việc thì liệt — không dám cưới, không dám mở việc, mỗi năm đi “giải” một lần rồi về vẫn sợ. Ranh giới giữa học mệnh lý và mê tín nằm đúng ở đó: một bên đọc xong thì thêm việc để làm, một bên đọc xong thì thêm thứ để sợ.

Cũng Hệ Từ có một hình ảnh đáng treo ở bàn học:

尺蠖之屈，以求信也。龍蛇之蟄，以存身也

Xích hoạch chi khuất, dĩ cầu thân dã. Long xà chi trập, dĩ tồn thân dã.

Con sâu đo co mình là để duỗi ra. Rồng rắn ẩn đông là để giữ thân. — Hệ Từ hạ truyện.

Vận chưa thuận thì co — co như sâu đo, có chủ đích, dành sức cho cú duỗi. Đó là chọn thời, không phải chịu số.

Người đọc vẫn là người chọn

Học Bát Tự ở Dược Uyên, rốt cuộc, là học trả lời một câu hỏi: việc này, với người này, nên làm vào lúc nào. Tám chữ cho biết mùa. Kinh Dịch cho biết lẽ tiến lui. Còn quyết định — vọt lên hay lặng thêm một nhịp — trước sau vẫn nằm trong tay người đứng trước vực, như hào Cửu Tứ đã giữ quyền ấy cho mỗi chúng ta từ đầu.